Dạo trước, mạng xã hội Việt Nam từng dậy sóng vì một cô gái với biệt danh “Xưng Mai”. Vừa sang Mỹ chưa lâu đã gây chú ý với những video nói tiếng Việt nhưng lại mang theo một “accent” rất lạ, nửa tiếng Anh nửa tiếng Việt, với ngữ điệu và cách phát âm “lơ lớ”. Người ta nhanh chóng tìm thấy những clip cũ, khi cô còn ở Việt Nam, nói tiếng Việt vô cùng trôi chảy và tự nhiên.

Sự việc này chỉ là một ví dụ điển hình cho một hiện tượng tâm lý xã hội ngày càng phổ biến. Nhiều người Việt, đặc biệt là du học sinh và những người trẻ mới định cư ở nước ngoài, dường như có một nhu cầu khó cưỡng là phải “đánh bóng” bản thân bằng cách nói tiếng Việt với giọng điệu “lơ lớ”.

Nói lớ cho sang

Dưới đây là 2 câu chuyện tương phản cho thực trạng này:

Mục sư tại hội thánh tôi đang sinh hoạt mặc dù sang Mỹ từ năm 11 tuổi và sống trong môi trường hoàn toàn bằng tiếng Anh, ông vẫn nói tiếng Việt rất chuẩn xác: không lơ lớ, từ ngữ trang trọng, phong phú. Thậm chí nhiều người Việt chưa chắc có thể thuyết trình những câu chữ thanh bai, điêu luyện như ông.

Ấy vậy mà cũng trong hội thánh này lại có những cu cậu du học sinh, mới sang khoảng 3-4 năm thôi. Nghĩa là, tiếng mẹ đẻ của họ vẫn còn rất trôi chảy, thậm chí là thuần thục. Thế nhưng, khi giao tiếp, họ lại dường như trút bỏ mọi thứ, cố tình nói “lớ”, thậm chí phát âm sai nhiều từ một cách có chủ đích.

Thật lòng mà nói, họ không hề quên ngôn ngữ đâu. Trái lại, họ đang “sáng tạo” ra một thứ ngôn ngữ dị hợm, một thứ ngôn ngữ pha trộn giữa việc chối bỏ nguồn cội và nhập nhằng với cộng đồng. Điều đáng buồn hơn cả, là ngay cả ở một nơi yên bình đầy lắng đọng như hội thánh, nơi mà người ta tìm đến sự chân thành và gắn kết, vẫn tồn tại những con người đầy giả tạo, lệch pha như vậy.

Nguyên nhân

Góc độ tâm lý xã hội

– Tâm lý “chơi trội”: Họ muốn tạo ra một hình ảnh “dị biệt” so với những người xung quanh, đặc biệt là những người ở quê nhà. Giọng “lơ lớ” lúc này không chỉ là cách nói, mà là một biểu tượng của sự “thành công” và “hội nhập”. Họ muốn mình trông “tây hơn”, “hiện đại hơn”, “chất hơn” chẳng khác nào các chép vượt vũ môn cả:

Phận gái lấy được chồng khôn
Xem bằng cá vượt vũ môn hóa rồng

– Nhu cầu được công nhận: Họ cố gắng “đánh bóng” bản thân bằng cách sử dụng một thứ ngôn ngữ “độc đáo” hơn, để tạo góc riêng cho giá trị mới lạ của mình so với những người cùng ngôn ngữ màu da ở quê nhà, phải khác đi, phải có một signature riêng. Mục đích là để thể hiện đã trải nghiệm quốc tế, đã sống trong môi trường “Mỹ hóa” rồi.

– Sự xa lánh: Việc cố tình nói “lơ lớ” cũng có thể là một cách để họ tự tạo ra khoảng cách với cộng đồng người Việt, tìm kiếm sự hòa nhập với cộng đồng khác mà họ cho là “đẳng cấp” hơn.

Góc độ ngôn ngữ học

Các nhà ngôn ngữ học đã chỉ ra rằng quá trình thay đổi ngôn ngữ ở người di cư là một hiện tượng phổ biến, được gọi là “suy mòn ngôn ngữ” (language attrition). Theo nghiên cứu của các chuyên gia Monika S. Schmid từ Đại học York, khi một người có hai ngôn ngữ sống trong não, họ sẽ liên tục phải đưa ra lựa chọn ngôn ngữ để sử dụng. Nếu ngôn ngữ thứ hai (trong trường hợp này là tiếng Anh) được sử dụng thường xuyên hơn, ngôn ngữ thứ nhất (tiếng Việt) có thể bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, “suy mòn ngôn ngữ” thường biểu hiện qua việc quên từ vựng, diễn đạt câu cú lúng túng hoặc dùng từ ngữ địa phương thay vì sự thay đổi hoàn toàn về ngữ điệu và phát âm một cách “có chủ đích”.

Nhiều công trình nghiên cứu về ngôn ngữ cho thấy, nếu một đứa trẻ ngừng hẳn sử dụng tiếng mẹ đẻ sau 7 tuổi, khi lớn lên chúng vẫn có khả năng giao tiếp bình thường tuy có phần vụng về, lúng túng. Nhưng, sau 12 tuổi, khả năng quên hoàn toàn ngôn ngữ mẹ đẻ gần như không thể xảy ra, bởi lúc này, não bộ đã phát triển hoàn chỉnh, tạo nên một nền tảng vững chắc cho ngôn ngữ.

Thêm vào đó, khi một người đã không còn(không biết) sử dụng một ngôn ngữ nào đó, họ sẽ có xu hướng tự tách mình ra khỏi cộng đồng sử dụng ngôn ngữ đó. Nói cách khác, nếu quý vị không biết chút gì về tiếng Trung, quý vị sẽ không có nhu cầu tìm đến và giao lưu với cộng đồng người Trung Hoa. Điều này cho thấy, việc duy trì cách nói “lơ lớ” của một bộ phận người Việt trong chính cộng đồng Việt có thể không phải là một việc “quên” ngôn ngữ đơn thuần, mà là một sự lựa chọn có ý thức thực sự.

Tóm lại

Một người nếu vẫn thường xuyên giao tiếp bằng tiếng Việt thì khó có thể quên cách phát âm chuẩn chỉ trong vài năm ngắn ngủi. Việc nói “lơ lớ” thực chất là một cách tạo sự khác biệt và tìm kiếm sự chú ý.

Đây không chỉ là vấn đề ngôn ngữ, mà còn phản ánh sự phức tạp trong tâm lý của một bộ phận người Việt khi đứng giữa giao thoa văn hóa và môi trường sống mới. Dĩ nhiên, việc sử dụng song song hai ngôn ngữ có thể dẫn đến sự pha trộn tự nhiên, nhưng khi sự thay đổi trở nên gượng ép, nó lại bộc lộ một sự lệch lạc trong tâm lý và thái độ ứng xử.